Neye yeni başlayan bir talebenin ilk altı ayda öğrenmesi gereken beş ses vardır: Neva, Çargâh, Segâh, Dügâh ve Rast. Bu yazıda ney notalarını, yani bu perdelerin Türk musikisindeki isimlerini, do, re, mi karşılıklarını, parmak yerlerini ve nasıl çalışılacaklarını anlatıyorum.
"Ney nasıl üflenir?" sorusunun, halk arasındaki deyişle "ney nasıl çalınır?" sorusunun ilk cevabı bu beş sestir. Gelenekte ney çalınmaz, üflenir; bu yüzden biz "üflemek" diyoruz.
Ney notaları: Beş temel sesin do, re, mi karşılıkları
| Perde | Nota | Not |
|---|---|---|
| Neva | Re | Ön perdelerin hepsi açık, arka perde kapalı. İlk denenen ses. |
| Çargâh | Do | Ezberlenmesi gereken ilk kapalı perde. |
| Segâh | Si | Bu sesten sonra sesler zorlaşmaya başlar. |
| Dügâh | La | Uzun uzun üflenerek oturtulur. |
| Rast | Sol | Rast ve Nihavent makamlarının karar (bitiş) sesi. |
Sesler yukarıdan aşağıya denenir. Perdeler kapandıkça sesi çıkarmak biraz daha zorlaşır; bu çok normaldir. Neva'yı üflerken neyin ortasında gördüğünüz parmak yalnızca neyi dengede tutmak içindir, sese bir etkisi yoktur.
Rast beş sesin en zorudur. Rast'ı tertemiz üfleyebildiğinizde birinci bölümü geçmiş sayılırsınız; bundan sonrası çok daha rahat olur.
Ara sesler: Nim Hicaz ve Kürdi
Neva ile Çargâh arasında Nim Hicaz (Do diyez) ara sesi vardır; Hicaz makamında kullanılır. Kürdi perdesi de Kürdi ve Segâh makamlarında kullanılır. Bu sesleri beş temel ses oturduktan sonra çalışmak gerekir; yeni başladıysanız makam örnekleri için henüz erken.
Neyi sıkmayın
Bütün seslerde aynı kural geçerli: neyi asla sıkmayın. Neyi sıkıyorsanız emeğinizin büyük kısmını, bana göre yaklaşık yüzde yetmişini boşa harcıyorsunuz demektir.
İlk altı ayda nasıl çalışılır?
İlk altı ay hiçbir şarkı, türkü ya da ilahi denemeden bu beş sesi tertemiz çıkarmak gerekir. Hedefiniz üç şey olmalı:
- Her sesi temiz ve parlak üflemek.
- Sesleri birbirine bağlayabilmek.
- Beş sesi tek nefeste üfleyebilmek.
Bu süre içinde diyaframınız gelişir, nefes hacminiz artar. Bugün zor gelen bu hedefler zamanla kolayca uygulayabildiğiniz bir hale gelir.
Bir ney hocası size "Bir Segâh duyabilir miyim, bir Çargâh verebilir misiniz?" dediğinde bu sesleri verebiliyor olmalısınız. Ancak o zaman hocanızdan gerçekten istifade edebilirsiniz. Bu sesler temizlenmeden üflenen hiçbir eserin tadı olmaz; çevrenize ikram yerine zahmet etmiş olursunuz.
Videoyla birlikte uzun ses çalışması
Videoda her sesi uzun uzun üflüyorum. Bir kulağınız bende, bir kulağınız kendi sesinizde olsun ve aynı sese eşlik edin. Bu çalışma hem ton hem diyafram için gereklidir; ayrıca boynunuzun ve parmaklarınızın neye alışmasını, neyle yekpare olmanızı sağlar.
Her makamı bir cümle kalıbı, notaları da yapbozun parçaları gibi düşünün. Beş ses oturduğunda bu parçaları birleştirmeye başlarsınız. Perdeler, nefes çalışmaları ve başlangıç egzersizleri için Ney Eğitimi ve Metodu kitabımıza ve ders notlarımıza göz atabilirsiniz.
Güzel ses için iyi bir ney
Neyden güzel bir ses çıkması için elinizde iyi bir ney olmalı. Farkında olmadan aldığınız ya da hediye gelen bir neyle uğraşıyorsanız ve sesler bir türlü oturmuyorsa, önce neyinizin kalitesinden emin olun. Doğru yapılmış bir ney size seslerini cömertçe verir. El yapımı neylerimizi inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Neyde ilk hangi ses çalışılır?
Neva (Re). Ön perdelerin hepsi açık, arka perde kapalıyken üflenir.
Neyde Rast perdesi neden zor çıkar?
Perdeler kapandıkça ses kalınlaşır ve çıkarmak zorlaşır; Rast beş temel sesin en alttakidir. Rast'ı temiz üflediğinizde birinci bölümü geçmiş sayılırsınız.
Ney notalarını öğrenmek ne kadar sürer?
Beş temel sesi temiz çıkarmak için ilk altı ayı ayırmanızı öneriyoruz. Bu sürede şarkı ya da ilahi denemek yerine yalnızca bu seslere odaklanın.
